Çocuklarda Empati Gelişimi

Çocuk Gelişimi Özel Eğitim alanında çalışan Uzm. Özge Selçuk Bozkurt'dan, 2 Anne 1 Mutfak takipçileri için çocuklarda empati gelişimi üzerine çok aydınlatıcı bir yazı. Kalemine sağlık Özge!

Çocuklarda Empati Gelişimi

Tok açın halinden anlamaz, ama daha önceden açlık yaşadıysa o duyguyu hatırlayabilir. Doğru davranışı göstermesi o kişinin merhametine kalmıştır. 

Empati en basit tanımı ile kendini karşıdaki insanın yerine koyarak duygularını anlayıp anlamlandırbilmektir. Ancak bu duygunun gelişimi ve desteklenmesi bu kadar basit değildir. Ebeveynlere çok iş düşer çünkü. Sadece örnek olmak yetmez, bunu sözel olarak da açıklamak gerekir. Haydi gelin bu duygu ne zaman gelişmeye başlıyor bir bakalım...

İlk bir yıl önce kendi duygularını fark eder

Sağ beyin duygulardan sorumlu kısım. Bebek doğduğu andan itibaren Sağ beyin duygularla hislerle doyurulmak beslenmek ister. Acıktım hemen karnımı doyur, sarılmak dokunulmak istiyorum;  kucağına al... gibi İlk bir yıl çocuğun ihtiyacının zamanında karşılanması güvenli bağlanma olduğu kadar empatinin temelini oluşturan “ben” in duyguları farketmesini sağlar. Her sıkıntıda zaman geçirmeden rahatlatılan çocukta güven oluşur. 

Rahatsız bir durum ➡️ebeveynin durumu fark etmesi / doğru anlaması ➡️sıkıntının giderilmesi➡️duyguları doğru anlanan mutlu edilen bebek

Yani özellikle ilk bir yıl hatta ilk 18 ay (konuşma / ifade etme öncesi dönem) çocuğun duygularını anlaması ve nasıl tepki verileceğini gözlemesi bu duygu gelişiminin temelini oluşturmakta. 

1-3 yaş dönemi egosantrik dönem

Egosantrik dönemin de etkisi ile çocuğun “ben”, “benim” kelimelerini çok kullandığı ve algılarının da bu yönde olduğu dönem. Herşey onun; herşey onun için ve o da bu durumun farkında. Ancak bu dönemin sonlarına doğru sosyal çevrenin farkına varmaya başlıyor. 

Bu dönemde sizin ona hatırlatmalarınızla yapılması gereken hareketi uygularlar. 

3-6 yaş dönemi sosyal döneme geçiş 

Çevrede onun gibi farklı ihtiyaç ve duygulara sahip başka insanlar da var. Ancak karşısındakinin duygusunun benzerini kendisi yaşadıysa o duyguyu anlamlandırabilir. Sağ beyin o duygu anında ne yapılması gerektiğini hatırlar. Bu dönemde sizin daha önce yaptıklarınız belirlemektedir. Eğer siz çocuğunuz korktuğunda ona sarılarak tepki verdiyseniz, o da korkan bir arkadaşını rahatlatmak için aynı hareketi yapabilir.

7 yaş üzeri yetişkin empatik düzey

Artık yaşamadığı duygular hakkında da neye benzeyeceği tahmininde bulunabiliyor. Karşısındakini rahatlatmak için alternatif yollar düşünebiliyor. 

Empati Gelişimi

İşte tüm bunları yapabilmesi için çocuğun önce önce olumlu-olumsuz duyguları hissetmesi 

⬇️

O duygular karşısında sizin bir eyleme geçerek onu rahatlatmanızı fark etmesi

⬇️

Sosyal çevrenin farkına varması ve başkalarının da onun daha önceden yaşadığı duygulara sahip olduğunu fark etmesi

⬇️

Yetişkinlerin yaşadığı o duygu karşısında yaptığı hareketi taklit etmesi

⬇️

Yaşamadığı duygulara dair benzetmeler yaparak anlamaya çalışması

Empati Gelişimini Destekleyen Etkinlikler

🔴İlk bir yıl duyu gelişimini destekleyen etkinlikler ile hislerinin farkına varmasını sağlayabilirsiniz. Görme-işitme-koku-dokunma-tatma gibi dünyayı algılamayı sağlayan duyu sistemini geliştirici farklı uyaranlarla tanışmasına fırsat vermeniz, çocuğun uyaranlara karşı algılarını açacaktır.

🔴 Kendini tanıması ve sizden farklı bir birey olmasını fark etmesi için ayna karşısında çalışabilirsiniz. Aynada ve gerçekte görüntüsüne dokunsun, size dokunsun, farkı farketsin

🔴 Onun sevmediği duyguları hissetmesine de fırsat verin.

Sizin yanınızdayken, Kızgınlık, üzüntü gibi olumsuz duyguları da yaşamasına izin verin.  Çünkü bu duygular da hayatın bir parçasıdır ve onlarla da baş etmeyi öğrenmeli. En azından sizin rehberliğinizde bu duyguları anlamlandırması daha uygun olacaktır. Onu hep mutlu etmeye çalışırsanız zor duyguların kontrolünü öğrenemez. Ağlayan, kızgın bir arkadaşının ne hissettiğin anlayamaz. 

🔴 Siz de duygularınızı ona hissettirin. 

Masaya elinizi çarptığınızda acıdı deyip yüzününüzü buruşturun. Belki “öpücük ambulansı” gelip bir öpücükle (dikkati dağıtıp) acıyı hafifletebileceğini söyleyebilirsiniz. Öpünce geçmese bile, canı acıyan birine nasıl yaklaşılacağı rahatlatmaya çalışacağını tecrübe etmiş olacaktır. Çocuğun yaşı biraz daha büyükse, buz koymayı önerebilir. Alternatif rahatlatma teknikleri düşünebilir

🔴 Bir olay karşısında insanların farklı duygulara sahip olabileceğini gözlemlesin.  Bir olay karşısında ben bunları hissettim baban da şunları hissetmiş.  Peki sen nasıl hissettin gibi aile bireylerinin duygularını konuşabileceği bir ortam oluşturun.  Bir olaya karşı herkesin farklı duygulara sahip olabileceğini fark etsin. Bu kendinden başkasının varlığını farkettiği ve duyguların kelimelere dökülebildiği 3 yaş sonrası için uygun olacaktır. 

🔴 Eğer size vurdu ve canınızı acıttıysa bu durumda size vurduğunda canınızın acıdığını söyleyin “ bana vurunca canım acıdı ve hiç hoşlanmadım , lütfen bir daha yapma” deyin ve hakikaten uzaklaşın yanından. Bu , başkaları ona vurduğunda onun ne yapması gerektiğini ona gösteren bir tutumdur. Yanlışlıkla ona çarptığınız ve ayağına bastığınızda, ondan özür dileyin. Bu harekette kasıt yoktur çünkü , kaza ile olmuştur. Ancak size vurduktan sonra özür dilemesini istiyorsanız, burada öncelik ; size neden vurduğunu sorgulamak olmalıdır. Çünkü o bir şeye kızmış belli ancak duygularını doğru yönetemediği için size bu tepkiyi vermiş. Onu anlamaya çalışın, Örnek olun siz bu kelimeyi günlük hayatta doğal bir kelime olarak söyleyin. Ama abartmasan doğru yer ve doğru zamanda  özür dilemek ve sonunda da affedip sarılmak. Özürü ve affetmeyi de sizden gözlemleyecek çünkü. 

🔴 Duygu resimleri ile çalışabilirsiniz. Farklı duygulara sahip insanların yüz ifadelerinin olduğu resimleri kullanabilirsiniz.  Şunu gözlemleyin ağlayan bir çocuk, ağlayan bir kadın ve ağlayan bir dede. Bu üç farklı insan neden ağlıyor olabilir? Yaşlara göre farklı ihtiyaçtan ağlayabileceğini bakalım fark edebilmiş mi dersiniz? 

🔴 Okuduğunuz kitaptaki karakterler hakkında konuşun. Sence çocuk ne yapacak? Peki annesi ne demiş olabilir. Neden böyle yapmış olabilir? Sen olsan ne yapardın diye sorun. Farklı insanların farklı tepkiler verebileceğini gözlemlesin. Hatta kendi hikayenizi kendinizin şekillendireceği hikaye kartları hikaye oluşturma küpleri  çok faydalı bir kutu oyunudur.

Karşılaştığı olumsuz bir olay karşısında kukla, drama gibi teknikleri kullanabiliriz. 

Örneğin arkadaşının arabasını çok istemiş ve arkadaşı vermemiş. İşte bu oyunu rolleri değiştirerek evcilik gibi oynayın . Onun da çok sevdiği bir oyuncağı alın oyununuza ve onu isteyin. Sonra alan kişi siz olun. Böylelikle her iki karaktere ait davranım özelliklerini canlandırabilecek bu da duyguları fark etmesini sağlayacaktır.

Biz çocuğumuzun ne kadar empatik bireyler olmasını ister ve çabalarsak çabalayalım, toplumumuzdaki diğer insanlar da aynı hassasiyeti göstermedikçe empatik çocuklar kendilerini haksızlığa uğramış gibi hissedebilirler. 




 


Yorum Yap